W oczach człowieka przyzwyczajonego do wydawania bezwzględnych sądów o rzeczach i ludziach godność auskultanta sądowego nie jest prawie żadną godnością. Nie przeczę i ja bynajmniej, że pierwszy ten szczebel w hierarchii sądowej nie jest zbyt wysoki, a że nie jest intratny, tego najlepiej dowodzi fakt, iż będąc obecnie już od ośmiu lat adiunktem i żyjąc nader oszczędnie, jeszcze zawsze mam do spłacania długi, pochodzące z auskultanckich moich czasów. Bądź co bądź wszakże znam ja niemało takich, którym pozycja auskultanta wydaje się godną zazdrości — wspomnę tu tylko o praktykantach pocztowych i telegraficznych, jako też o młodzieńcach moralnie dosługujących się rangi respicjenta w c. k. straży skarbowej.
O diurnistach zaś i innych literatach nie wspominam wcale, jako o ludziach nie mających przed sobą żadnego awansu. Przyjaciel mój np. Fijołkiewicz, którego recenzje dramatyczne wywołują powszechnie tak spazmatyczną wesołość, będzie za trzydzieści lat akuratnie tym samym, czym jest dzisiaj, tj. skończonym osłem, podczas gdy auskultant w tym samym przeciągu czasu może zostać radcą albo prokuratorem państwa, w którym to drugim zwłaszcza wypadku nikt nie ośmieli się wydać o jego zdolnościach tak apodyktycznego sądu, jak ja o zdolnościach Fijołkiewicza. Nie o tę wszakże, każdemu zresztą w oczy wpadającą różnicę między stanowiskiem Fijołkiewicza a prokuratora chodzi mi tutaj; ale o to, że auskultant, jeżeli się zastanowimy bezstronnie nad jego znaczeniem, w tym swoim urzędowym charakterze nie zasługuje bynajmniej na lekceważenie. Ma on przed sobą karierę nie szybką wprawdzie, ale pewną i szanowaną. Jako człowiek zaś zasługuje on moim zdaniem na szacunek już z tego jednego powodu, iż skończywszy naukę prawa nie wszedł w służbę skarbową ani polityczną. Widocznie bowiem nie liczył na nadzwyczajną protekcję albo też na jakie stosunki familijne; nie rozpoczął kariery w nadziei zostania gubernatorem lub ministrem. Nie chciał, ażeby skromna jego płaca figurowała w budżecie między rozchodami, które zaliczyć wypada do „kosztów produkcji" organizmu państwowego — bo czymże innym jest wymierzanie i ściąganie podatków? — ale wybrał sobie zawód, którego obowiązki sumiennie pełnione są jednym z zadań i jednym z celów, dla których istnieje wszelka organizacja państwowa i społeczna.
Dlatego też wyznaję, że byłem dumny z mojej pozycji jako auskultanta, akolega mój, Łąkiewicz, który wraz ze mną otrzymał dekret i z którym od pierwszego roku nauk prawniczych mieszkaliśmy w jednym pokoju, był dumny także. Powiem nawet więcej: oto pielęgnowaliśmy w sobie tę dumę i utwierdzaliśmy się w niej nawzajem, a to tym bardziej, im mocniej ją obrażał trzeci nasz kolega, Tyndakowski. I on, uczęszczając na prawo, mieszkał razem z nami, i on podzielał z nami wszystkie małe i wielkie kłopoty i niedogodności, wynikające z braku równowagi w budżecie studenckim. Ale zaledwie skończył studia, kazał sobie wydrukować bilety jako: Le chevalier Ladislas de Slepowron Tyndakowski i najął osobne mieszkanie, złożone z pokoju i przedpokoju, gdzie usługiwał mu „dochodzący" lokaj, podczas gdy my kontentowaliśmy się dawną, skromną izdebką i usługą stróżychy; biletów tak szumnych nie drukowaliśmy, najpierw z oszczędności, a po wtóre dlatego, że Łąkiewicze nigdy nie byli szlachtą, moja zaś familia jest tak dawnej daty, że dokumenta nasze szlacheckie zginęły jeszcze w czasie wędrówki narodów i trudno by nam było wylegitymować się wobec dzisiejszych formalności biurokratycznych. Pod względem majątkowym staliśmy wszyscy trzej na równi, tj. ja i Łąkiewicz nie mieliśmy nic, a Tyndakowski miał tylko stryja, który miał wieś, a na tej wsi dług bankowy i pięcioro własnych dzieci — jako też ciotkę. Ciotka ta była wdową w podeszłym już wieku i należała do tego — gasnącego już niestety — rodzaju ciotek bezdzietnych, które nie siedzą na dożywociu, ale na ' funduszach znacznych i zawisłych wyłącznie od ich dyspozycji. Otóż gdy Władysław ukończył szkoły, ciotka ta znalazła się przypadkiem we Lwowie i zapytała siostrzeńca, co teraz robić zamierza?
— Jużci, że wstąpię do służby politycznej — odparł młodzieniec prostując się, a muszę tu nadmienić, że miał całe dwa metry wzrostu i metr szerokości w barkach. — Mam piękne nazwisko — dodał — a dla takich teraz kariera otwarta. Chciałbym wiedzieć, dlaczegoby Tyndakowski nie dokazał tego, co Gołuchowski?
Potrzeba wiedzieć, że ciocia należała do tej znacznej dość liczby ludzi, którzy tym bardziej nienawidzili śp. namiestnika hr. Gołuchowskiego, im mniej do tego mieli powodu. Znałem takich, których namiestnik swojego czasu prześladował, zamykał itp. i którzy mu to przebaczyli — ale z tych, którym nigdy nic złego nie robił, nikt mu nie przebaczył. Dosyć, że zaiskrzyły się oczy szanownej cioci na wzmiankę, że dynastia Tyndakowskich może kiedy nastąpić po Gołuchowskich w prezydium namiestnictwa, i spojrzała na Władysława okiem pełnym macierzyńskiej miłości. Wszak i ona była Tyndakowska, herbu Ślepowron! Dodajmy do tego, że Władysław popieścił czule ulubionego jej Azorka i że odchodząc ukłonił się bardzo czule pani Miauczyńskiej, odwiecznej klucznicy ciocinej, a pojmiemy, że wpadł w jak największą łaskę. Ciocia po jego odejściu zrobiła uwagę, że „Władzio" jest bardzo przystojnym chłopcem, a Miauczyńska odpowiedziała na to, że „oko w oko" podobny jest do ciotki. Nastąpiło jeszcze parę wizyt, jeszcze parę grzeczności, wyświadczonych pani Miauczyńskiej, a ciocia uchwaliła, „że chłopak, kiedy teraz ma zająć samoistne stanowisko w świecie, potrzebuje się przecież urządzić i oporządzić". Wskutek tej uchwały miał Władzio dostać tysiąc złr. Ale zdarzyło się, że ciocia kazała mu przyjść na herbatę pewnego wieczora, kiedy go oczekiwano właśnie w innym, także kobiecym, lecz nierównie młodszym towarzystwie. C. k. praktykant konceptowy złożył się tedy jak scyzoryk i przeprosił ciocię mówiąc, że zrobił sobie votum pójść jutro do spowiedzi i do komunii u oo. jezuitów i że rad by przeto wieczór dzisiejszy przepędzić na samotnym rozmyślaniu — chybaby ciocia kazała mu przyjść koniecznie. Ciocia pocałowała go w czoło ze łzami w oczach i nie kazała mu przychodzić aż jutro, po komunii na kawę. Przyszedł oczywiście i miał oczy czerwone, bo był niewyspany.
Ma się rozumieć, że na zapytanie cioci złożył ten fenomen fizjologiczny na karb niesłychanego wzruszenia, jakim go zawsze przejmuje przyjęcie Przen. Sakramentu. Dosyć, że zamiast tysiąca złr piękny i pobożny Władzio otrzymał przy odjeździe cioci dwa tysiące gotówką i natychmiast, jak już wyżej powiedziałem, wyprowadził się od nas, a najął sobie osobne mieszkanie.
Odtąd widywaliśmy się bardzo rzadko, a ile razy widywaliśmy się, p. Tyndakowski zawracał nam głowę swoimi arystokratycznymi koneksjami. Na koniec ciocia przez koneksje swoje wyrobiła mu zaproszenie na recepcje u namiestnika. Nota bene niepamiętną jest rzeczą, ażeby kiedy jaki auskultant proszony był na taką recepcję — chyba może pewien hrabia, który wszakże wkrótce porzucił sądownictwo. Praktykantom konceptowym. zdarza się to tylko wtenczas, gdy z urodzenia należą do arystokracji. Słusznie więc może p. Władysław Tyndakowski wyobraził sobie, że wskutek zaproszenia został co najmniej baronem i że jego Ślepowron wszedł w kuzynostwo z Kawką, która figuruje na pałacu namiestnikowskim. Rzecz naturalna, że przestał się z nami witać i poznawać nas na ulicy.
Ale przyszła koza do woza. I ja miałem moje arystokratyczne koneksje. Od trzech lat uczyłem historii powszechnej, polskiej, jako też literatury w domu hrabstwa N. Elewką moją była hrabianka Maria, istny cud piękności. Lekcje skończyły się, skoro panienkę wprowadzono w świat, i byłoby też to barbarzyństwem męczyć nauką tak prześliczną główkę i bez tego już wewnątrz wcale dobrze umeblowaną. Całe miasto szalało za nią, a ponieważ i posag miała piękny, więc na wieść o nowym cudownym zjawisku zaczęli do Lwowa, jak do Częstochowy, zjeżdżać się panicze z odległego Krakowa, z odległej Warszawy, z najdalszych krańców Wołynia.
Dodać tu muszę, że ani hrabia N., ani hrabina, ani hrabianka, ani nikt w ich domu nie miał w sobie nic z tego wszystkiego, co — według przyjętego ogólnie, a nie ze wszystkim słusznego mniemania — cechować ma „hrabiów galicyjskich" . Dzięki może tej okoliczności, gdy przestałem być nauczycielem domowym, nie przestałem być znajomym, a nawet, mógłbym powiedzieć, przyjacielem domu. Nie korzystałem wprawdzie z nieograniczonego zaproszenia, często bardzo uprzejmie i usilnie powtarzanego, ażebym przychodził na herbatę, ile razy mi się podoba, ale korzystałem bardzo chętnie z powtarzających się często specjalnych zaprosin, a jeżeli mi się kiedy zdarzyło spotkać panie w ogrodzie lub na Wałach i mieć z nimi krótką rozmowę, jeśli mię kto znajomy widział przy takiej sposobności, to bywałem prawie tak nadęty przez trzy dni następne jak Tyndakowski po onej recepcji.
Był więc karnawał, a w karnawale bal prawników, na który wszystko się zbiegło, skoro gruchnęła wiadomość, że hrabina N.
pełnić będzie obowiązki gospodyni, a więc oczywiście przybędzie z córką.
Byłem i ja i tańczyłem polkę i walca z panną Marią, i nie potrzebuję tu wcale nadmieniać, ilu auskultantów, praktykantów konceptowych i podporuczników od rezerwy pękało z zazdrości na ten widok. Nagle przy bufecie ktoś klepie mię bardzo przyjaźnie po ramieniu i woła:
— Jak się masz, Guciu?
Obracam się i poznaję p„ Tyndakowskiego w całej jego sześciostopowej dylągowatości, z szkiełkiem w oku i trzema morgami tłustej fizjonomii, okolonej żywopłotem z czarnych faworytów, jak gdyby z obawy, aby się do niej z czaszki co mądrego nie dostało. Nie wiem, czy obawa już z gruntu samego była płonna, czyli też żywopłot pełnił swoją funkcję tak doskonale — dosyć, że nie widziałem nigdy fizjonomii mniej rozumnej.
Rozmawialiśmy z sobą jakiś czas tak serdecznie, jak gdyby między nami nigdy nie było nastąpiło najmniejsze oziębienie stosunków. Naraz p. Władysław zaproponował mi, ażebym go przedstawił hrabiance Marii — którą wprawdzie widział na recepcji, ale której nie miał czasu prezentować się tam, bo hulał na zabój z hrabiną X. i z księżniczką Y. Przyznam się, że nie wiedziałem, czy mi wypada uczynić zadość tej prośbie — obiecałem więc tylko Tyndakowskiemu, że nie omieszkam go zaprezentować, skoro się znajdzie stosowna sposobność, i wymknąłem się, ażeby się zwierzyć pani hrabinie z mego kłopotu. Rzecz naturalna, że gdyby hrabianka Maria była tylko jaką zwykłą panną, nie byłbym miał żadnych kłopotów. Hrabina nabrała mię z góry i zapytała mię, jak śmiem przypuszczać, że ktoś przeze mnie przedstawiony nie będzie już z tego samego powodu mile widziany itd., itd. Urosłem tedy ogromnie w opinii własnej i przedstawiłem paniom nie tylko Ślepowrona Tyndakowskiego, ale nadto i Łąkiewicza. Jeden tańczył walca z hrabianką, a drugi polkę i obydwaj byli niezmiernie szczęśliwi.
Tyndakowski zrobił oczywiście w parę dni po balu wizytę
en forme w domu państwa N., a później dowiedziawszy się, że mają dawać bal u siebie, molestował mię ogromnie, ażebym mu wyrobił zaproszenie. Byłbym może dokazał tej sztuki, ale nie wiedziałem, jak się brać do rzeczy, i nie miałem ochoty narzucać się w ten sposób domowi, który i tak już wyszedł poza granice konwencji lwowskiej tolerując jednego auskultanta na swoich zabawach. W istocie, gdybym się nie był zatrzymał na tej pochyłości, byłbym w końcu musiał zapełnić dom państwa N. całym batalionem moich kolegów — bardzo wprawdzie miłych młodych ludzi, ale, niestety, zbyt gromadnie występujących w każdym mieście, które jest siedzibą wyższych władz rządowych. Odmówiłem więc Tyndakowskiemu i nagle — przestał się znów witać ze mną i z Łąkiewiczem, przestał nas poznawać.
Z początku oddawaliśmy mu piękne za nadobne i śmieliśmy się z jego fanaberii. Wkrótce atoli zaszły dwie okoliczności, wskutek których — jak powiada Heine — „u kamizelki cierpliwości naszej pękł ostatni guzik".
Tyndakowski wyjechał był na parę dni za urlopem do Wiednia. Co tam zresztą porabiał, tego nie wiem, to tylko wiem, że... starał się o order! Zapewne podobać mu się to musiało na „recepcji", że niektórzy starsi panowie mieli łańcuszki z wiszącymi u nich miniaturowymi „koronami żelaznymi", „Leopoldami" itp. Ponieważ znaki te, cokolwiek o nich kto mówić może, nie bywają przecież nigdy dawane pierwszemu lepszemu, więc Tyndakowski upatrzył sobie jakiegoś obskurnego potentata, gdzieś na szarym końcu Europy czy Ameryki, który za pewną opłatą nadaje ordery każdemu, co się jako tako wylegitymuje szlachectwem. Udał się do ajenta, zapłacił, poczynił resztę potrzebnych kroków i w parę tygodni po jego powrocie wyczytaliśmy w gazecie urzędowej, że „Ladislaus Ritter von Slepowron Tyndakowski otrzymał upoważnienie zdobienia się kawalerskim krzyżem orderu „ŚŚw. Porcjunkuli i Akkomodaty". Skądinąd dowiedzieliśmy się, że ciocia jego wraz z wycinkiem gazety otrzymała od pięknego i pobożnego siostrzeńca swojego list, w którym stało, że wyekspensował się mocno, bo c. k. namiestnik wysyłał go do Wiednia w specjalnej misji, a mianowicie na żądanie bawiącego w Wiedniu króla Nikaragui i Panamy objaśniał jego ministrowi przedziwnie misterną organizację tzw. „urzędów pomocniczych" w Austrii — co uskuteczniwszy, ku ogromnemu zadowoleniu obcego monarchy, otrzymał najwyższy order panamski itd. Ciocia tym razem nie tylko sięgnęła zaraz do szkatuły, ale nadto sporządziła natychmiast testament, w którym siostrzeńca swego Władysława, kawalera śśw. Porcjunkuli i Akkomodaty, mianowała uniwersalnym i jedynym swoim spadkobiercą, z pominięciem wszystkich innych krewnych.
Było się z czego śmiać i było się czego gniewać, ale w gruncie rzeczy nic nas to nie obchodziło.
Tymczasem podszedł Wielki Tydzień — ów tydzień, w którym każdy z nas około południa czuje niewymowny pociąg do odwiedzenia jakiego sklepu korzennego. Zdarzyło się tedy, że ja i Łąkiewicz zaszliśmy raz do takiego sklepu i skromnie, w kąciku posilaliśmy się śledziem i buteleczką porteru. Wtem drzwi pokoju otwarły się z wielkim trzaskiem i kupiec kłaniając się grzecznie wprowadził towarzystwo — ach, święci opiekunowie zasad demokratycznych, módlcie się za mną!... towarzystwo złożone z jednego młodego prawie-hrabiego, z jednego młodego powujence hrabiego, z dwóch młodych prawie-pół-podhrabiów z naszego p. Władysława!
Każdy z przybyłych spojrzał pogardliwie w stronę, w której my siedzieliśmy pełni pokory, i każdy niechętnie ruszył ramionami, po czym wszyscy równie niechętnie spojrzeli po sobie. Słyszeliśmy, jak kupiec szeptał nowoprzybyłym, wskazując nas nieznacznie, że „ci panowie zaraz pójdą". Słyszeliśmy, jak Tyndakowski wyrzucał mu głośno, dlaczego nie zaprowadzi des cabinets separes, jak za granicą, ażeby człowiek mógł przyjść na śniadanie w przyzwoitym towarzystwie. Tu znowu dostało się nam parę pogardliwych spojrzeń, po czym ziewając i wyciągając się po krzesłach jaśnie wielmożni nowoprzybyli poczęli zamawiać rozmaite wiktuały i wina wcale kosztowne, ale których szczegółową enumerację opuszczam, bo ją czytelnik znajdzie w każdym cenniku kupieckim. Widziałem, jak się Łąkiewicz czerwienił podczas całej tej sceny, jak gotów był odezwać się z czymś niepotrzebnym, ale udało mi się wstrzymać go gestem i wzrokiem. Dopiero, gdy się jaśni państwo rozgościli, tylko już od czasu do czasu spoglądali z wysoka, czyśmy sobie jeszcze nie poszli, przystąpiłem do prologu zemsty, która wrzała w moim łonie. Zadzwoniłem i zamówiłem jeszcze pół butelki porteru dając tym samym do zrozumienia, że nie myślimy „pójść zaraz". Kupiec nie mógł powiedzieć, że nie ma porteru, ale próbował podobnoś zniecierpliwić nas i zniewolić nas tym sposobem do uwolnienia od naszej obecności tych panów, którzy dawali więcej utargować, a pragnęli być sami. Złość nasza była wszakże większa, czekaliśmy cierpliwie całe pół godziny, a po jej upływie zadzwoniliśmy znowu i zapytaliśmy, czy może w ogóle brakło już porteru w handlu? To skutkowało, porter pojawił się na koniec i degustowaliśmy go powoli i z wielkim namaszczeniem, chociaż był szkaradny. Przez cały ten czas przy stole lordów toczyła się rozmowa — zresztą bardzo ciekawa — ale przeplatana mniej lub więcej wyraźnymi i zręcznymi aluzjami do niehrabskiej kondycji mojej i Łąkiewicza. Spamiętałem dotychczas tylko dwa szczegóły. Najpierw, po-wujence hrabia zrobił spostrzeżenie, iż ponieważ Wielkanoc tego roku przypada tak wcześnie i zapusty były nader krótkie, więc w „towarzystwie" odbędzie się jeszcze parę zabaw zaraz po świętach. Na to zauważył prawie-hrabia, że między innymi hrabstwo N. mają zamiar dać bal en forme, w ciągu przewodniego tygodnia, że już nawet otrzymał zaproszenie i że go sobie panna Maria zamówiła do pierwszego kadryla. Wiedziałem, że to nieprawda, ale Tyndakowski nie wiedział, owszem, odparł z najzimniejszą krwią, że jest także zaproszony, ale nie wie, czy będzie, bo jedzie właśnie dziś wieczór na święta do ciotki i wróci dopiero we wtorek rano. To, wiedziałem, było prawdą. W jednej chwili szatańska myśl przyszła mi do głowy. Dopiłem do dna moją szklankę, dałem znak Łąkiewiczowi i wyszliśmy.
— Słuchaj, Jakubie — rzekłem mu — w tej chwili hrabina N. z córką jest zapewne na przechadzce. Musimy koniecznie uwinąć się tak, ażebyśmy ją spotkali. Pamiętaj, gdyby nas pytała o Tyndakowskiego, ażebyś potwierdził to, co ja powiem.
Zła gwiazda pana Władysława zaprowadziła nas w dwie minuty później przed oblicze pani hrabiny i panny Marii.
— Dzień dobry panu — odpowiedziała hrabina na mój uniżony ukłon — dlaczego pana znowu nie widać? - Czy nie ożeniłeś się pan w sekrecie przed nami ubiegłych zapust?
— Ach, pani hrabino, gdzie tam nam biednym auskultantom do żeniaczki! — Tu zwracając się w stronę Jakuba dodałem: — Mój kolega...
— A, przypominam sobie! Pan!... Tyndakowski, nieprawdaż? Miałyśmy przyjemność, na balu prawników...
— Ależ nie, mamo — odezwała się żywo panna Maria — to jest pan Łąkiewicz. Pan Tyndakowski c'est l'autre, qui est si grand, si gros, et si...
— Marie! — zawołała hrabina i spojrzała na córkę, ale pomimo tego macierzyńskiego napomnienia po własnej jej twarzy, równie jak po twarzy córki, przeleciał jeden z tych złośliwych uśmiechów, bez których i aniołowie ponoś obejść się nie mogą, a jeżeli się obchodzą, to nie są aniołami. Hrabina N. i hrabianka Maria wydały mi się przynajmniej w tej chwili podwójnie anielskimi ideałami, właśnie z powodu, że się tak uśmiechały na wzmiankę o Tyndakowskim.
— Ach, biedny ten Tyndakowski — westchnąłem w mściwej złośliwości mojej.
— Dlaczego, co mu się stało?
— Chory jest, bardzo chory!
— O, jakże go żałuję... brzydki to czas, panują zapalenia płuc, grypy...
— Niestety, pani hrabino, choroba mojego przyjaciela jest gorszego jeszcze rodzaju. Cierpi on od niejakiego czasu na zadumę i lekarze obawiają się, aby nie dostał zupełnego pomieszania zmysłów...
Ponieważ w tej chwili znaleźliśmy się przed bramą mieszkania hrabiny, więc pożegnaliśmy ją wśród wyrazów ubolewania z jej strony nad losem naszego przyjaciela?.
— A teraz — zawołałem na Jakuba — chodźmy czym prędzej do apteki!
Łąkiewicz popatrzył na mnie, jak gdyby przypuszczał, że jestem dotknięty chorobą, którą imputowałem Tyndakowskiemu, ale dał się prowadzić machinalnie. W aptece kupiłem nieco preparatu chlorowego, od którego niknie na papierze wszelki ślad zwykłego atramentu..........
Gdy pan Władysław Ślepowron Tyndakowski wrócił do domu z śniadania, przy którymśmy go widzieli, a które, nawiasem mówiąc, skończyło się o czwartej po południu, służący, zajęty właśnie pakowaniem jego rzeczy do tłumoka, wręczył mu dużą kopertę, zaadresowaną do niego tak starannie, że nie był opuszczony żaden z jego tytułów. Wewnątrz znajdował się duży bilet, sztychowany na grubym kartonie, tej treści:
Hrabia N. i hrabina z N.N. mają zaszczyt prosić JW. pana
WŁADYSŁAWA ŚLEPOWRON TYNDAKOWSKIEGO
kawalera orderów etc.
na wieczór dnia 1 Kwietnia 18... o godzinie 9l/2.
U. s. o. o.
Kawaler śśw. Porcjunkuli i Akkomodaty podskoczył z radości.
Wielkanoc przypadała owego roku na ostatnie dni marca, a data zaproszenia właśnie na ów wtorek, którego miał być z powrotem od ciotki. Włożył bilet w kopertę, w pugilares, bo jużci musiał pochwalić się przed ciotką tak zaszczytnym zaproszeniem. Za godzinę wyjechał koleją żelazną marząc błogo o walcu z hrabianką Marią.
W niedzielę wielkanocną byłem u hrabstwa N. na święconym. Trafiłem jakoś tak, że prawie nie było gości, i rozmowa toczyła się en familie . Oprócz hrabiego, hrabiny i panny Marii było jeszcze dwoje mniejszych dzieci i sędziwa pani Mouton, guwernantka Francuzka, która wychowywała najpierw hrabinę, a następnie całe jej potomstwo. Ponieważ biedaczka dopiero dwadzieścia pięć lat bawiła w Polsce, więc oczywiście nie rozumiała ani słowa po polsku, natomiast, pochodząc z Lotaryngii, umiała nieco po niemiecku. Za pomocą tego drugiego języka porozumiewała się z pokojówką, która także oprócz ojczystej polszczyzny posiadała język niemiecki —~ tak, że co do filologii obiedwie te osoby mimo różnicy stanowiska swojego nic sobie nie ustępowały. Zresztą była p. Mouton najzacniejszą pod słońcem osobą i miała tylko jedną wadę, że była nadzwyczaj trwożliwa. Toteż gdy panna Maria wspomniała, że jeden z moich kolegów, p. Tyndakowski, zasłabł na pomieszanie zmysłów, i gdy p. Mouton przypomniała sobie, że ten p. Tyndakowski był raz z wizytą u hrabstwa, zapytała mię z trwogą, jakim sposobem objawia się jego szaleństwo.
— Nie wiem dokładnie — odparłem — ale mówiono mi, że od pewnego czasu wyobraża sobie, że jest zaproszony na bal do jakiegoś dystyngowanego domu i pojawia się tamże o porach dnia jak najmniej właściwych. Jeżeli, ci, którzy mi donieśli o jego chorobie, nie przesadzają, to między innymi miał on onegdaj o północy dzwonić i szturmować do jeneralnej komendy, a gdy nadeszła warta, utrzymywał, że jest proszony na bal do hr. Neipperga. Proszę sobie wyobrazić: bal w Wielki Piątek! Ale przypuszczam, że to nieprawda, jeżeli zaś prawda, to mam nadzieję, że po takiej awanturze oddano go pod nadzór lekarzy...
— Ach! mój Boże! gdyby tu przyszedł, umarłabym z trwogi! — zawołała p. Mouton.
— Nie ma powodu obawiać się takich obłąkanych — rzekłem. — Potrzeba tylko udać, że się wchodzi w ich myśl, prosić ich np. siadać, a potem, znienacka, wylać na nich jak najwięcej zimnej wody. Natychmiast przychodzą do siebie i poznają, że byli obłąkani.
— I powiadasz pan, że to środek niezawodny?
— Kilku najznakomitszych psychiatrów zaręczało mi, że nie zawodzi on nigdy w takich wypadkach obłąkania, które polegają na wizytomanii.
— Muszę to sobie zachować w pamięci. Jednakowoż nie wiem, czy nie straciłabym głowy w danym razie. Jestem tak trwożliwa. Wyobraź pan sobie np., że we wtorek będę sama jedna w domu cały wieczór — całą noc prawie. Wszyscy jadą na wieczór do państwa X. Nie będzie nikogo w całym mieszkaniu, prócz mnie z dziećmi, pokojówki i jednej dziewki w kuchni. Ah, s'il allait venir!
— Jeżeli pani obawia się tak! mocno, to radziłbym dać z góry instrukcje pokojówce. Orja sobie poradzi z dwoma wariatami, nie tylko z jednym.
— Pan masz słuszność, muszę jeszcze dzisiaj pomówić z Kasią.
Szanowny czytelnik przyzna, że jeżeli plan mojej zemsty był piekielny, to i zły los p. Tyndakowskiego uwziął się formalnie; aby mi dopomóc.
We wtorek wieczór znajdowałem się z Łąkiewiczem w cukierni. Był tam także ów prawiej-hrabia z korzennego sklepu i drugi jakiś „gogo", ubrany na bal, a po chwili pojawił się w całym majestacie białej krawaty nasz bohater.
Nie raczył nawet spojrzeć na nas, ale podał tylko końce swoich paluszków obydwu pseudomilordom i zawiązała się taka rozmowa:
— Jak to, nie idziesz dzisiaj nigdzie? — zapytał Tyndakowski prawie-hrabiego.
— Nie, jestem znudzony i zmęczony świętami — była odpowiedź.
— A ty, czy także do państwa X? — wtrącił Gogo.
— Nie, ja idę do hrabstwa N. Mówiłem wam przecież, że jestem proszony.
— Ależ — zawołał Gogo — u nich dzisiaj nic nie ma! Wiem z pewnością, że będą u X-ów!
— Ty mi będziesz mówił! — odparł z dumą Tyndakowski.
— No, o zakład! pięć butelek szampana!
— Dziesięć!
— Sto!
— Ażebyś się zaś nie męczył długo — zawołał p. Władysław — przekonam cię natychmiast. — To mówiąc, rozpiął zarzutkę i błysnął na całą cukiernię kawalerskim krzyżem śśw. Porcjunkuli i Akkomodaty, zawieszonym na żółtej i zielonej wstążce, z dewizą: Per angusta ad augusta. Spod tego krzyża wydobył pugilares, a z pugilaresu bilet zapraszający. Nie było wątpliwości, Gogo uznał się pobitym.
O pół do dziesiątej hrabstwo N. z córką wyjechali na wieczór do państwa X, a pani Mouton, ułożywszy dzieci do snu, wydała jak najdokładniejsze dyspozycje w razie napadu i usiadła z robótką w swoim pokoju. Pięć minut przed dziesiątą rozległ się brzęk dzwonka w przedpokoju. Kasia wybiegła i otworzyła drzwi — dlaczego? nie wiem, dosyć, że otworzyła, chociaż najprostszą rzeczą w świecie było nie otwierać wcale. Pan Tyndakowski wkroczył, rzucił tryumfujący wzrok wkoło i zachmurzył się nieco widząc, że żaden lokaj nie pojawił się, ażeby zdjąć z niego zarzutkę, a nadto i Kasia wybiegła z przedpokoju. Me było co robić — trzeba było rozebrać się bez pomocy. Nim to uskutecznił, Kasia wbiegła na powrót.
— Proszę pana do salonu, pani zaraz przyjdzie. Spojrzał w zwierciadło, poprawił krzyż na piersi i ruszył.
W salonie w jednym rogu świeciła się samotnie lampa. Żadnych przygotowań na przyjęcie gości nie było widać, owszem, wyraźne wskazówki, że nie oczekiwano nikogo. Dziwne myśli poczęły krążyć po głowie panu Tyndakowskiemu. Miałżeby jego zegarek iść źle i miałżeby on, nie chcąc, stać się winny takiego uchybienia przeciw dobremu tonowi, iż przybył o dwie godziny może wcześniej, niż był proszony? Okropna ta obawa sprawiła, że uderzył się w czoło i ruszył sążnistym krokiem przez salon jak człowiek, którego trapi jakaś myśl złowroga. Nim doszedł do drugiego końca, pani Mouton pojawiła się we drzwiach. Kawaler stanął z miną zaambarasowaną tylko, ale Francuzce, która widziała poprzednie jego ruchy tak gwałtowne, mina ta wydawała się krwiożerczą. Spojrzała na jego oczy. Władysław miał zawsze oczy przypominające zarżniętego barana — w tej chwili wydały się one okropne, dzikie, pełne szału.
Jak wszystkie osoby bardzo trwożliwe, pani Mouton w chwili niebezpieczeństwa zdobyła się na heroizm. Przyskoczyła obces do Tyndakowskiego, chwyciła go za ręce.
— Calmez-vous, monsieur, au vom du ciel, calmez-vous! On va venir vous recevoir tout de suite, tout de suite. Veuillez donc vous asseoir!
To mówiąc zaciągnęła go na kanapę, koło lampy i usadowiła go w karle, gładząc go po ramionach jak małe dziecko.
—Vous avez ete souffrant, je le sais, mais ce n'est rien, ce n'est rien!
Pan Władysław niewiele rozumiał po francusku, ale gdyby był rozumiał, nie mógłby był straszniej wytrzeszczyć oczu, jak to uczynił. Wtem odchyliły się drzwi boczne, do których siedział plecami, i weszły: Basia wraz z kucharką niosąc szaflik z wodą.
— Madame — wybełkotał kawaler łamiąc sobie głowę nad tym, co ma powiedzieć — madame, comment vous portez-vous?
— Dieu de la misericorde! Voila qu'il me prend pour une folie — zawołała Francuzka zrywając się z miejsca. I dobrze zrobiła, że się zerwała, w tej chwili bowiem Basia i kucharka spełniły, co im przykazano. Szaflik przez chwilę unosił się złowrogo nad głową kawalera, a potem nagle cały kawaler wraz z śśw. Porcjunkulą i Akkomodatą akomodowany został najmniej spodziewaną kąpielą, jakiej kto kiedy doznał w życiu. Spełniwszy ten czyn i krzyknąwszy parę razy z przerażeniem: „wariat! wariat!" obie służące salwowały się ucieczką zamykając na klucz drzwi za sobą. To samo uczyniła przed nimi pani Mouton. Otworem stały tylko drzwi do przedpokoju i tamtędy też, nakrzyczawszy się najpierw trochę i naszturmowawszy po salonie, a potem podumawszy nieco nad swoim losem, cofnął się nasz bohater.
Mamże dodawać, że kiedy wychodził na ulicę, z różnych jej rogów i zakątków rozległ się śmiech — imitujący Mefistofela śpiew w Fauście — i wołanie: „Prima Aprilis!"
Mamże dodawać, że Gogo nie darował p. Tyndakowskiemu dziesięciu butelek szampana? Mamże dodawać, że ten ostatni podał się natychmiast o przeniesienie na prowincję i że przez cały czas, póki to nie nastąpiło, zachowywał się nader skromnie i potulnie i nie pokazywał się prawie nigdzie?
To jedno dodać muszę, że przed świętami wielkanocnymi onego roku zginęła mi była z biurka karta zapraszająca mię na bal u hrabstwa N., który się odbył był przeszłego karnawału. Zapewne ktoś przywłaszczywszy ją sobie wywabił chemicznie słowa wpisane atramentem, a na ich miejsce wpisał nazwisko p. Tyndakowskiego i datę 1 kwietnia. Ale kto? — nie wiem.